Drevna biblioteka: BIBLIJSKI KOD

Biblija, kao jedna od najznačajnijih civilizacijskih tvorevina, bez sumnje presudna za književnost koliko i za religiju,  zapravo nije jedna knjiga. Naziv za Sveto pismo, biblia, potiče iz grčkog jezika i znači “knjižice”, dok se sama Biblija može opisati kao zbirka spisa ili pak knjižica koje je crkva priznala za nadahnute Svetim duhom. Sa ljudskog, autorskog stanovišta, Biblija je praktično biblioteka knjiga. Kako su tokom vekova nastajala ova dela i ko su njihovi autori?

KO SU AUTORI JEVANĐELJA?
Novi zavet se sastoji od 27 različitih knjiga koje su prihvaćene kao kanonske. Međutim, očigledno da nemaju sve jednaku funkciju. Kao što se u jevrejskoj tradiciji Stari zavet može podeliti na Zakon (torah), Proroke (nebiim) i Spise (ketubim), hrišćani 27 knjiga Novog zaveta dele na istorijski, poučni i proročki deo. U istorijska dela spadaju četiri jevanđelja, po Mateju, Marku, Luki i Jovanu, kao i Dijela apostolska. Poučne knjige čini dvadeset jedna poslanica, a proročka je Otkrovenje Jovanovo. Na prvi pogled se čini da su četiri autora kanonskih jevanđelja upravo četiri Hristova apostola Matej, Marko, Luka i Jovan, kojima je autorstvo pripisano. To je viđenje koje laici obično imaju o Novom zavetu, što ih ponekad, a posebno kad se uzme u obzir da su ova dela nastala u poznom prvom veku i kasnije, uvodi u izvesne nedoumice. Međutim, biblisti uobičajeno smatraju da su hrišćanska jevanđelja pseudoepigrafskog karaktera. To što je pseudoepigrafsko za jedno jevanđelje znači da se samo pripisuje nekom apostolu, a ne da ga je on nužno i pisao.

ZAŠTO SU PRISPISANA APOSTOLIMA?
Jevanđelja su zapravo nastajala kao kompilacije neposrednih priča i svedočenja koja su dolazila iz tradicije prvih crkava. Budući da se svaka ranohrišćanska zajednica oslanjala na nekog apostola preko koga  je održavana “veza” sa samim Hristom, sve svakodevne prakse i tradicije razvijale su se pod uticajem ovog apostola. Stoga su redaktori koji su pripremali pojedina jevanđelja, kao i svi koji su koristili taj dokument, sasvim prirodno pripisivali autorstvo apostolu svoje zajednice. Drugačija praksa nije bila zamisliva. Sa druge strane, za sam rukopis je bilo značajno da redaktori posebno izdvoje nekog od apostola kako bi preko njega potvrdili autentičnost predaje, unazad sve do Isusa. Sličnu genezu imala su i apokrifna, kasnije nekanonizovana jevanđelja poput onih koja su pripisana Tomi, Filipu, Mariji ili Judi, koji je i po samom tekstu odavno bio mrtav kad je njegovo jevanđelje nastalo.

KAD SU JEVANĐELJA NASTALA?
Veći deo spisa koje čine Novi zavet zabeležen je trajno tek u drugoj polovini prvog veka nove ere, o čemu svedoče najraznovrsnije paleografske i tekstološke analize Svetog pisma, kako nešto starije, tako i one sasvim savremene. Budući da je kalendarska reforma pod papom Julijem evidentno promašila u određivanju godine Hrstovog rođenja za 4 godine, to bi značilo da je Hrist razapet oko 37. godine nove ere, svakako skoro tri decenije pre nego što su prvi danas sačuvani dokumenti o njemu nastali. Biblista Vilfrid Harington u poznatoj knjizi Uvod u Bibliju navodi da najstariji deo Novog zaveta prdstavljaju Pavlove poslanice koje su nastale između 51. i 64. godine kao i pisma koja je apostol Pavle upućivao ranohrišćanskim zajednicama. Potom, između 64. i 65. godine nastaje Jevanđelje po Marku, najstarije kanonsko jevanđelje, dok se Jevanđelja po Mateju i Luki datiraju u period od 68. do 70. godine. Jevanđelje po Jovanu je nastalo znatno kasnije.

ŠTA JE SINOPTIČKI PROBLEM?
Biblisti koji su proučavali takozvani sinoptički problem, davno su uočili da postoje značajni paralelizmi između tri sinoptička jevanđelja – po Marku, Mateju i Luki. Pažljivom analizom utvrđeno je da su dva glavna izvora za sinoptička jevanđelja bila jevanđelje po Marku i jedan stariji dokument Q, koji je sadržao Isusove izreke i besede. Ovaj prototekst se zove Q zato što je to skraćenica od Quelle na nemačkom, što znači izvor. Smatra se da je Jevanđelje po Marku bilo izvor za narativne delove, a Q izvor za dijaloge. Izgleda da su autori Jevanđelja po Luki i Mateji nezavisno koristili Jevanđelje po Marku, ali ga nisu nužno prepisivali, nego su tu tradiciju preoblikovali u svom jevanđelju, tako što su negde bili dosledniji, a negde manje dosledni. Uz to, Matej i Luka su koristili neku tradiciju Isusovih govora koja danas ne postoji kao sačuvano jevanđelje.

ŠTA JE KANON?
Kanon od 27 novozavetnih tekstova na početku nije bio tako strogo definisan. Isprva, u mnoštvu tekstova raznih ranohrišćanskih zajednica, od onih u Zapadnoj Aziju i Egiptu, do severnih rimskih provincija, nije bilo jasno koji su tekstovi prihvatljivi, a koji nisu. Zbog toga se u četvrtom veku, u vreme kad je hrišćanstvo postalo vodeća religija u Rimskoj imperiji, javila očigledna potreba da se odbace oni tekstovi koji nisu relevatni. Smatra se da postoje tri kriterijuma po kojima su u kanonizovani tekstovi Novog zaveta. Prvi je da delo posredno ili neposredo dolazi od nekog apostola ili njegovog bliskog saradnika, za šta je “garantovala” autentičnost zajednice iz koje je jevanđelje poteklo. Drugi kriterijum je pravilo vere – da li je sadržaj takav da ga je crkva prihvatala kao pravoverno. Treći kriterijum je popularnost samog teksta. Pismo Jevrejima ili Otkrivenje, kao jedan od najpopularnijih tekstova u to doba, na ovaj način je ušlo u novozavetni kanon, mada se po stilu i temama značajno razlikuje od onog što mu prethodi.

ŠTA SU APOKRIFI?
U apokrife spadaju sva ona „jevanđelja“ koja nisu kanonizovana. Neka od njih, ona koja su pripisana Tomi, Filipu, Mariji ili Judi, nedavno su otkrivena u dobro čuvanim kodeksima i činilo se da će baciti novu sliku na Isusa. Međutim, to nije slučaj jer apokrifi nisu istorični koliko sinoptička jevanđelja. U samom kanonu neke tekstove su bez sumnje odredili politički i teološki razlozi, ali je dominantan zahtev bio da to budu svedočanstva koja o samom Isusu govore kao istorijskoj ličnosti. Izuzimajući Tomino, gotovo sva nekanonizovana, apokrifma jevanđelja su zapravo slabo razumljive ezoterične priče gde se izlaže određena gnostička doktrina, kosmogonija i kosmologija. Ona se teško mogu dovesti u vezu sa sinoptičkom tradicijom.

KAD JE KANON UOBLIČEN?
Novi zavet je u današnjem obliku definisan tokom IV veka, kada je ceo hrišćanski kanon zaokružen nakon Nikejskog sabora i sa Konstantinovim proglašenjem hrišćanstva za državnu religiju u Rimu.  Istorijski je poznato kako je car Konstantin 331. godine poručio od Eusebija iz Cezareje da mu pripremi jedno izdanje od 50 Biblija i može se pretpostaviti da se u tom izdanju morao definisati kanon. No, sam Eusebije iz Cezareje 325. godine spominje samo 20 novozavetnih tekstova koji su kasnije ušli u Novi zavet, dok Episkop Atanasije iz Aleksandrije 367. godine u uskršnjem pismu spominje svih 27 tekstova. To znači da je novozavetni kanon dobio svoj definitvni oblik između 325. i 367. godine. Od tada se više ne preispituje.

S. B.


Objavile: Male novine | 13. 01. 2011.

Posaljite komentar


× seven = 63