Danilo Lučić: Portret nacionaliste u mladosti


Ivana Simić Bodrožić
HOTEL ZAGORJE
Rende, 2011

Danilo Lučić
PORTRET NACIONALISTE U MLADOSTI

Sudeći po novijim knjigama autora iz regiona, rat koji je pratio raspad SFRJ sve je aktuelniji tematski predložak, kako za prozno tako i za pesničko stvaralaštvo. Pa iako je neko već primetio da je od velike teme, što taj rat sigurno jeste, jako teško napraviti i veliku literaturu, dokaz da to ne plaši pisce različitih generacija je roman prvenac “Hotel Zagorje” pesnikinje Ivane Simić Bodrožić, koji je stekao status najintrigantnije knjige u Hrvatskoj prošle godine. Tokom 2011. izdavačka kuća “Rende” je ovaj roman izdala i na beogradskom tržištu. Pa ipak, društveno-politička konotacija koja nije mogla da izostane kod ovakve tematike podigla je prašinu i u hrvatskoj i u srpskoj javnosti, a famu je pospešilo i Bodrožićkino pismo upućeno redakciji Betona. Ali jedno po jedno…

“Hotel Zagorje” je primer bildungsromana koji govori o odrastanju devetogodišnje devojčice iz Vukovara, gde radnja prati njeno seljakanje od jednog do drugog izbegličkog prihvatilišta uz traumu od suočavanja sa očevim nestankom i najverovatnijom smrću na zloglasnom poljoprivrednom dobru Ovčara gde su srpske paravojne formacije ubile na desetine ratnih zarobljenika. Zatim tu su i frustracije koje prate emotivno osetljivo adolescentsko doba gde je odrastanje otežano nezavidnim socio-ekonomskim položajem junakinjine porodice sa statusom prognanika. I kao u najboljoj tradiciji tih tzv. obrazovnih romana, junakinjino karakterno formiranje koje trpi dodatno breme od ratnog vihora, pokazuje nam etape u izgradnji njenog identiteta koji nesumnjivo uslovljavaju i društveni faktori. Prva zaljubljivanja, prvi alkohol i cigarete, prvi strahovi i odbacivanja zastupljeni su paraleno sa ravnima na kojima se literarno stilizuje sudbina izbeglih lica, i ravni na kojoj svi ti aspekti i preduslovi utiču na formiranje psihe jednog deteta.

Roman je Hrvatskoj izdala kuća PROFIL, a u Srbiji RENDE

Pad Vukovara je inicijalni događaj koji pokreće radnju, i koji junakinju zatiče na letovanju. Onda počinje njeno, bratovljevo i majčino potucanje, najpre po Zagrebu, gde će živeti kod rodbine dok se ne usele u napušten stan, zatim selidba u prazne prostorije političke škole u Zagorju, nedaleko od Titovog rodnog mesta, a taj objekat je sarkastičnom metaforom dao naslov romanu. Na kraju, posle svih peripetija, porodica dobija stan na periferiji Zagreba.

Zanimljivo je primetiti kako stil pisanja podražava junakinjinu svest ilustrujući odgovarajući uzrast devojčice u određenom delu romana. Dalje, taj stil naracije se razvija, menja, kako se umnožava junakinjino iskustveno poimanje sveta on postaje analitičko-sintetički agilniji. Retorika u deskripciji i introspekciji junakinje ide od pukog nemoćnog i infantilnog konstatovanja stvari i pojava, do njenog pubertetskog bunta i revolta koji ne bira svoju metu i uspostavlja odnos prema svemu što je okružuje. Primer za to simuliranje dečijeg ugla pripovedanja je scena u kojoj stižu vesti da je njen rodni grad pao u ruke neprijatelja:

“Dolazi tetka i grli mamu, govori joj da to nije istina, da lažu i da su Slovenci isti ko i Srbi. Vukovar je pao i to me muči jer nisam sigurna što to tačno znači, a glupo mi je sada pitati.”

Najveći deo romana protagonisti provode u političkoj školi adaptiranoj u centar za prihvatanje izbeglica. Tada junakinja počinje da preuzima određene društvene formulacije koje naginju predrasudama i stereotipima. Zagorci se posmatraju sa nipodaštavanjem i nazivaju pogrdno Pajcekima. Ta stereotipna etikecija odražava se čak i na začetak emotivnog života dece u “Hotelu Zagorje”. Junakinjina prva ljubav ima jednu manu: “Ono za čime sam ja počela žudjeti bilo je neizmjerno daleko od mjesta i vremena u kojem sam se nalazila, a najbliže tome u ovoj šugavoj selendri bio je Igor. Jedini njegov nedostatak bio je taj što je rođeni Zagorac, ali hvala Bogu, otac mu je bio rodom iz Slavonije pa kad smo to otkrili, nije bilo više prepreka za fatalnu zaljubljenost.”

Kada se međutim junakinja upiše u gimnaziju i zato preseli u Zagreb, doživeće istu vrstu šikaniranja i odbijanja Zagrepčana zbog svog govora i teritorijalnog porekla. Iznosi tu Simić Bodrožić i mnoge druge neslavne detalje u vezi sa Hrvatima i Zagrepčanima zbog koga joj se ne može na teret stavljati patriotska pristrasnost. Takođe, srpskom čitaocu će ovaj roman biti interesantno štivo ukoliko ga interesuje kako je rat izgledao tamo, u Hrvatskoj, i kako su se ljudi tamo snalazili u bedi i nemaštini. I još bitnije, delimično možemo otkriti i kako je funkcionisala hrvatska država i njena birokratija prilikom saniranja problema prognanika.

Najpotresnija scena u romanu svakako je ona kada junakinja odlučuje da zakorači duboko u svoj svet imaginacije, da pređe preko ruba provalije i dopusti sebi da maštom rekonstruiše noć strašnog masakra na Ovčari. Kroz njenu svest prolaze demonske prikaze srpskih vojnika koji kolju, kojima ona često daje avetinjski, monstruozni lik, kao na primer “pijane horde zla, musave, bradate prikaze”, pa ipak “neki malo sliče komšijama koje su nas nekad pozivale na slavu”. To je njen put u onostrano, u odsustvo svetlosti i u sam centar njenog traumatičnog iskustva. Sve ovo “Hotel Zagorje” čini idealnim literarnim predloškom za imagološku studiju, koji je utoliko zanimljiviji što je vezan sa društveno-političke fenomene iz veoma bliske prošlosti.

Ivana Simić-Bodrožić ni kod svoje junakinje koja je njen alter-ego, niti u svojoj biografiji ne krije ogromnu traumu zbog očevog nestanka na Ovčari. Taj gubitak obeležava svaku emotivnu i duhovnu epizodu u njenom romanu i privatnom životu. “Postoje dvije rečenice koje žive negdje na nebu, one čarobne, a opet tako poznate, jer ih stalno izgovaraš u sebi.(…) Jedna je Tata je živ, a druga je Dobili smo stan.” Međutim, uzevši u obzir okolnosti da su Srbi najverovatnije ubice njenog oca, ova celokupna bildungsroman struktura “Hotela Zagorje” počinje da govori o razvitku još jedne vrste identiteta – nacionalnog. Simić Bodrožić je tim infantilnim pripovedačkim glasom izbegla direktno kritičko izjašnjavanje o problemu ksenofobije i nacionalističke mržnje, te se ona retorička tenzija koja generalizuje zločine pojedinaca bez prepreke razvija. Situacija u kojoj se i autorka i njena junakinja nalaze upućuju nas da im se to ne može zameriti.

Ali, je li u svemu tome postojala potreba za nekom vrstom moralnog i kritičkog otklona spram te vrste emocija koja je prepreka razumevanju i prevazilaženju nacionalnih sukoba, čiji odjek u našoj svakodnevici i danas stoji kao glavna prepreka zajedničkoj budućnosti Srba i Hrvata? Da li autorka svojim neutralnim pripovedačkim glasom zapravo posredno komentariše rađane nacionaliste u devojčici, puštajući nas da sami, shodno svojim nazorima, o tome sudimo? Ili je jednostavno samo želela da predoči svoj autoportret nacionaliste u mladosti?

Sada dolazimo do famoznog Bodrožićkinog pisma uredništvu Betona.

Anri Matis AUTOPORTRET 1906.

U njemu ona počinje konstatacijom da ima problem i sa Srbima i sa Hrvatima, ali da je ovaj sa Srbima “dublji, konkretniji, iracionalan i racionalan u isto vrijeme.” Ukratko, Simić Bodrožić navodi u prvom delu pisma nekoliko detalja iz svoje biografije (Vukovar, gubitak oca i još nekoliko biografskih crtica) i zatim govori o posledicama te traume, koje su je naterale da oseti užas i grižu savesti kada je na lajpciškom sajmu ukrala čokoladni kolačić sa srpskog štanda. Zatim, govori o svojoj želji da se izbori sa demonima iz detinjstva tako što želi da prođe dalje od Tovarnika koji je do tada bio poslednja granica njenog sveta, iza koga počinje “crna rupa” i „ona strana svijeta” (ovo je frazeološki konstrukt koji korespondira onom navedenom u njenom romana). Njeno pojavljivanje na beogradskoj promociji “Hotela Zagorje” svedoči da je delimično prevazišla tu frustraciju dolaskom u Srbiju. U drugom delu pisma prepričan je susret sa aktuelnim hrvatskim predsednikom, na njegovu ideju, ali koji je protekao neslavno. Predsednik je prvo nije prepoznao, zatim ju je, kako sama kaže, naterao da se izvini “za sve zločine koji su počinjeni u ovom ratu s hrvatske strane” zato što je odbila da poistoveti zločine na Ovčari i na Paulin Dvoru. Dalje komentariše i prijateljski susret Josipović-Tadić u Vukovaru i jedno opšte razočarenje svojim izletom na političko kafenisanje.

Ovo njeno pismo naišlo je na oštre reakcije u hrvatskoj javnosti, gde su se jačinom zamerki istakli pesnikinja Ajsa Bakić i novinar i prozaist Viktor Ivančić. Bakićeva će joj zameriti to skrivanje iza infantilne vizure u fokalizaciji, jer ona nije samo instrument naracije, “ona je glavni problem romana – teret koji je pisanje pokrenuo, ali kojeg se autorica, sudeći po spomenutom pismu, još uvijek nije uspjela riješiti.” Konsekvetno, taj infantilni glas Bakićeva prepoznaje i u tonu pisma upućenom Betonu, jer on legitimiše nerazumevanje istovetnosti zločina na Ovčari i u Paulin Dvoru. Svoje zamerke nacionalističkom diskursu u retorici Simić Bodrožićeve, kao i literarno-estetskim zamerkama romanu “Hotel Zagorje” Bakićeva završava sledećim poentiranjem: “I dok se Josipović i Tadić prijateljski rukuju, ljudi poput Ivane Simić Bodrožić tek uče kako opustiti ruku iz pesnice. A to je ozbiljan problem jer dok joj je ruka stisnuta u pesnicu ne može najbolje da piše.”

Ivančić, pored toga što Simić Bodrožićevoj zamera da često ciljano ističe pogibiju svog oca i što osporava literani kvalitet “Hotela Zagorje”, pridružuje se osudi negiranja jednakosti pomenutih zločina srpske i hrvatske političke vrhuške, u smislu da su i jedan i drugi bili deo zvanične službene politike zaraćenih strana. Ivanin stav i odnos prema Srbima koje često oslovljava sa ona/druga strana naziva “šovinističkim matricama”. “Koliko god se trudio biti uviđavan, riječ je o petparačkom nacionalizmu, o tankoj književnosti i nevještom literarnom maskiranju uobičajenih plemenskih naricanja o “zaštiti digniteta domovinskog rata”, gdje se zadovoljava ama baš svaki stereotip koji će utvrditi skupna načela i definirati krajobraz opće normalnosti. Ivana Simić Bodrožić naprosto je normalni hrvatski domoljub i ničim – pa ni svojim talentom – ne iskače iz zadanoga nacionalnog kalupa.”, završava svoju kritiku Ivančić.

Na kraju, prestrog je estetski sud koji bi spočitavao romanu “Hotel Zagorje” literarni kvalitet. Vešto vođena radnja, pažljiva psihologizacija pripovedačkog glasa koji se gradacijski razvija kroz tekst, sposobnost za funkcionalno preplitanje nekoliko idejnih planova (odrastanje i pubertet, sudbina izbeglica, društveno-politički karakter vremena prikazan kroz sudbinu individue i porodice), zatim zanimljivost i duhovitnost – sve su to kvaliteti ove knjige koji su već prepoznati u hrvatskoj kritičkoj javnosti.

Međutim, otvorena i realna mogućnosti da se polemiše o nacionalizmu Ivane Simić Bodrožić prepoznate u identifikaciji njenog pripovedačkog glasa i tona kojim je pisano pismo Betonu (a ta identifikacije je bila neminovna, uzevši u obzir da je u pitanju roman sa očiglednim autobiografskim elementima) stavlja isčitavanje romana i pred neka pitanja koja su van estetskih i literarnih okvira. Sigurno će jedna od potencijalnih tema biti ona maksima o neophodnosti pomirenja i saosećanja sa žrtvama i posledicama neopisivog građanskog rata iz zajedničke i bolne skorašnje prošlosti, a prema kojoj se Simić Bodrožić, sudeći po kritičkim glasovima, diskutabilno postavlja.

Pogledajte diskusiju PISMA IZ HRVATSKE.

Danilo Lučić, rođen je u Beogradu 1984, gde i danas živi i radi. Diplomirao na katedri za srpsku književnost i jezik Filološkog fakulteta u Beogradu. Piše poeziju, prozu i književne prikaze. Do sada svoje tekstove objavljivao samo u elektronskoj i štampanoj periodici. Od decembra 2010. je jedan od dva redovna kritičara Malih novina.


Objavile: Male novine | 12. 07. 2011.

Posaljite komentar


+ five = 7