Male novine: ZEMLJA U KOJOJ MRAK RANIJE PADA

Nakon današnjeg prelaska na ukazno letnje računanje vremena u 3 sata, prividno smo izgubili jedan sat života. No, da li nam jedan sat i inače nestaje svakog dana? Meridijan koji je polovio nekadašnju SFRJ odavno je ostao na zapadu u odnosu na Srbiju, pa se postavlja pitanje da li je astronomski, ekonomski i društveno opravdano da se ona i dalje nalazi u istoj časovnoj zoni?

ZEMLJA U KOJOJ MRAK RANIJE PADA

Kako god da se osećate po povratku iz zemalja zapadne ili srednje Evrope, umorno ili oduševljeno, nema sumnje da vam je dolazak kući olakšan time što ne morate da pomerate časovnik ni napred ni nazad. Međutim, odmah možete da primetite kako u Srbiji mrak ranije pada nego na Zapadu. Razlog za to je što se Srbija nalazi uz sam istočni obod zone koja koristi srednjoevropsko vreme.

Meridijan koji je polovio nekadašnju SFRJ odavno je ostao na zapadu u odnosu na Srbiju. To daje povod da astronomi povremeno raspravljaju da li pripadamo pravoj časovnoj zoni. Većina država koje imaju sličnu geografsku dužinu kao Srbija nalazi se u srednjoevropskoj zoni, ali neke zemlje koje su jednako blizu vremenske granice, poput Grčke, koriste istočnoevropsko zonsko vreme. Njima dan osetno duže traje bez obzira da li sate trenutno računaju po zimskom ili letnjem računanju vremena.

Da li bi za Srbiju bilo ekonomski isplativije da nam podne bude kao u istočnoj Evropi, dva sata posle podneva u Griniču, a ne jedan sat kako je sad? Možda bi sa danom koji traje jedan sat duže bili efikasniji, ali i vedriji, raspoloženiji i manje nesrećni nego što smo u proseku.

Definisanje, merenje i računanje vremena vezano je za Zemljinu rotaciju oko svoje ose. Vreme na nekom mestu na Zemlji zavisi od položaja njegovog meridijana, odnosno od njegove geografske dužine. Meridijan ili podnevnik je zamišljena eliptična linija koja spaja polove planete i na njemu sva mesta u jednom trenutku imaju isto astronomsko vreme. Geografska dužina je udaljenost nekog meridijana od Griniča, gradića u Engleskoj kroz koji prolazi nulti ili početni meridijan.

Upravljanje po građanskom vremenu izazivalo je u XIX veku velike smetnje u saobraćaju i trgovini, pa je zbog toga usvojen sistem zonskog vremena. Planeta je podeljena na 24 časovne zone, a svaka po geografskoj dužini obuhvata oblast od po 15 stepeni. Na Međunarodnoj meridijanskoj konferenciji, 1884. godine u Vašingtonu, za početni je izabran “meridijan koji prolazi kroz centar pasažnog instrumenta opservatorije u Griniču”. Tako je definisana nulta vremenska zona koja obuhvata oblast od 7,5 stepeni istočno i 7,5 zapadno od Griniča. Vreme u njoj se naziva univerzalno koordinirano vreme, UTC (Coordinated Universal Time), a ponekad se naziva i svetsko ili zapadnoevropsko vreme.

Ako od Griniča putujete na istok, iz zone u zonu dodajete po jedan sat. Mada Sunce prividno sve ranije zalazi, tako hvatate dobar deo obdanice na svakom delu planete. Međutim, podela država po vremenskim zonama nije izvedena strogo po graničnim meridijanima, već je ostavljeno svakoj državi da sama izabere.

No, ako mali deo neke države zalazi u susednu zonu, vreme u tom delu je isto kao u celoj državi. Vlasti se pri tom izboru obično rukovode ekonomskim razlozima jer duža obdanica obično znači i veću uštedu u gorivu i osvetljenju, kao i povećanje radnog učinka. Zbog što većeg iskorišćenja dana je uvedeno i takozvano ukazno (letnje) vreme, koje se od 1983. godine koristi i u našoj zemlji, a kazaljke na satovima se pomeraju poslednje nedelje u martu i u oktobru.

Većina zemalja Evrope nalazi se u prvoj časovnoj zoni, UTC+1, koja se prostire između 7,5 i 22,5 stepeni geografske dužine. Ona se najčešće naziva srednjoevropska časovna zona i označava se sa CET (Central European Time). Međutim, ovoj zoni pripadaju i mnoge države koje su geografski previše istočno ili previše zapadno. Najekstremniji primer je Španija, koja zvanično pripada zoni UTC+1, mada se prirodno sasvim prostire u griničkoj zoni i, zapravo, nalazi se zapadnije od Velike Britanije. Zbog tog nesaglasja propisa i astronomskih prilika, život u Španiji je drugačije organizovan i sve počinje jedan sat kasnije nego u ostatku Evrope.

Srbija se, kao i sve nekadašnje republike SFR Jugoslavije, takođe nije opredelila za zonu koja daje najdužu obdanicu, već sa onu koja je u najvećem saglasju sa ostatkom Evrope, zbog čega pripada zoni UTC+1. No, središte zemlje danas je značajno pomereno na istok, pa je pitanje koliko je to zaista opravdano. Srbija se uglavnom prostire između 19 i 22,5 stepeni geografske dužine Beograd ima dužinu od 22 stepena i 28 minuta, što nije mnogo zapadnije od ivice srednjoevropske zone.

Jedan deo Srbije čak izlazi izvan srednjoevropskog vremena, pošto granični meridijan na 22,5 dužine preseca zemlju linijom Zaječar–Knjaževac–Vlasotnice. To znači da ceo pirotski kraj u Južnoj Srbiji žuri ceo jedan sat u odnosu na vreme koje mu, uslovno govoreći, geografski pripada.

Prema Zakonu o računanju vremena, u Srbiji “važi vreme koje odgovara univerzalnom koordiniranom vremenu, uvećanom za jedan čas – srednjoevropsko zonsko vreme” (čl. 1, Sl. list SCG, 20/2006). Inače, Zakon o računanju vremena sadrži samo pet članova i donet je 2006. godine kao verovatno jedan od najkraćih zakona koji su na snazi u Srbiji. O primeni ovog zakona stara se Direkcija za mere i dragocene metale, koja obavlja sve poslove vezane za sistem mernih jedinica i kontrolu mera.

Tačno merenje vremena je oduvek bio državni posao, a Srbija ima dužu meteorološku tradiciju i od bivše Jugoslavije. Svojevremeno je Kraljevina Srbija učestvovala u osnivanju međunarodnog sistema mera, a u srednjoevropskoj zoni se nalazi još od 1884. godine. Zato je izvesno da česte promene granica neće pomeriti i kazaljke na časovniku. A mrak će na nas i dalje padati malo ranije.

Prema tekstu iz nedeljnika VREME, broj 895.


Objavile: Male novine | 28. 03. 2010.

Posaljite komentar


+ two = 9